Si mund të ketë lëvizje letrare në Shqipëri? A mund të ketë kulturë kombëtare një popull që konsiderohet të jetë më barbari dhe më i prapambeturi në Evropë; që jeton në hajdutëri nëpër male të paarritshme, apo ndër fusha moçalore edhe më të egra? Vetë gjuha, thellësisht e zvetënuar dhe e përbërë pothuaj krejtësisht nga prurje të huaja, nuk do të ishte asnjëherë në gjendje që të shërbente si mjet qytetërimi…". Kështu e nis studimin mbi lëvizjen letrare në Shqipëri, të mbajtur para shoqatës së letrarëve të Francës, Jacques Bourcart (Zhak Bukart).

Ishte viti 1920, kur Bukart, ky emër i njohur në letrat franceze, kërkonte t‘u rrëfente personaliteteve që aderonin në shoqatën e letrarëve francezë se Shqipëria nuk ishte ajo që përshkruhej nga Gustav Majer. Gjykimi i linguistit gjerman, sipas tij, ishte i nxituar, falë propagandës së vendeve fqinje me Shqipërinë, të rrëmbyer nga dëshira për ta ndarë mes tyre këtë vend të vogël. Këto argumente u kishin shërbyer shumë herë, qysh nga lufta e vitit 1877 e deri në traktatet e fundit të paqes, atyre që i kanë mohuar Shqipërisë të drejtën e ekzistencës. Bukart ndodhej atë mesditë në sallën ku miqtë, me të cilët ai kishte ndarë prej vitesh pikëpamjet mbi letrat, e shihnin disi të habitur për tezën që donte të mbronte. Ai e kishte shkelur Shqipërinë për gati shtatë vjet, kishte udhëtuar në ato vende që mbartnin një kulturë gati mahnitëse… Dhe ishte i bindur se ato mbrëmje të gjata për të radhitur këtë studim tashmë do të përmbysnin përfytyrimet e tyre për këtë vend. "Por megjithatë, letërsia shqipe ekziston. Unë jam specializuar sa duhet për të vënë në dukje prirjet e këtij vendi, apo evolucionin që ka pësuar. Një qëndrim i gjatë, kur munda t‘i bie kryq e tërthor në të gjitha kuptimet plot shtatë vite, gjatë të cilave u përzjeva në jetën e tij politike, luftërat që m‘u desh të mbështes për mbrojtjen e çështjes së tij pothuajse të humbur, më kanë lejuar ta njoh këtë vend shumë mirë. Por janë vetëm interesat shkencore ato që më kanë bërë t‘i përkushtohesha këtij vendi. Pavarësisht nga mungesa e qartë e kompetencës, unë ndërkohë nuk desha që të mos i shkruaja këto pak faqe e të dëshmoja kështu për një vend me të cilin ndihem thellësisht i lidhur", thotë Bukart.

Teksa rrëfen ndjesitë e para të këtij udhëtimi që e kishte mahnitur, ashtu siç mahnit çdo të huaj që përballet me natyrën tonë të bukur, Bukart përkufizon se "në këtë vend ekziston një kulturë e mirëfilltë shqiptare, e lidhur ngushtë nga ana e saj me luftërat shekullore për pavarësi". Vetë gjuha shqipe, të cilën ai e kishte mësuar me shumë dashuri, të lë të kuptosh më lehtë shpirtin e një prej popujve më të lashtë e më interesantë të Evropës. "Qëllimi im i vetëm është pra që t‘i bëj me dije publikut francez se letërsia shqiptare ekziston dhe e meriton të njihet. Me këtë rast unë nuk mund të mos them së paku disa fjalë për Shqipërinë dhe popullin e saj, ashtu si edhe cila ka qenë historia e saj e errët dhe tragjike", thotë Bukart. Teksa bën një përshkrim të historisë sonë, deri në atje ku ai e quan Shqipërinë një fortesë, e cila mbron e vetme rrugët e lehta të komunikimit midis Adriatikut dhe Maqedonisë. Karakteristikat gjeografike, sipas tij, tregojnë gjithë historinë e saj: si origjinalitetin e kulturës që ka mundur ta ruajë në të gjitha rrethanat, ashtu edhe luftërat e pandërprera që janë zhvilluar atje midis Lindjes dhe Perëndimit.

Duke rrëfyer luftërat që zinin njëra-tjetrën te ky popull, Bukart vë re se "gjatë këtyre luftërave të ashpra, përpjekjet e shqiptarëve nuk mjaftoheshin vetëm me kryengritjet e armatosura. Fshatarët ruanin, kryesisht falë gjuhës së tyre, ndjenjën e spikatur të solidaritetit kombëtar. Pati njerëz veçanërisht nga radhët e fetarëve, që u përpoqën t‘u siguronin atyre një kulturë të vetën dhe me tipare perëndimore. Historia e përpjekjeve të tyre përbën vetë historinë e letërsisë shqipe, madje edhe sot ajo vijon të jetë në thelb një letërsi luftërash".

"Pikësëpari duhej shpëtuar instrumenti, gjuha dhe vetë alfabeti. Kështu veprat e para janë të gjitha dialektike dhe ky tipar ruhet ende në letërsinë e kohës. Megjithatë, krahas luftërave për pavarësi shfaqet një poezi patriotike, e frymëzuar nga përpjekje shpesh herë të kundërta dhe të ngathëta. Lindi kështu gjuha letrare", thotë Bukart. Ai kërkon të përgënjeshtrojë qëndrimin e Gustav Majerit, një prej gjuhëtarëve të parë që është marrë sipas tij nxitimthi me gjuhën shqipe, duke ngulmuar te pesha që kanë huazimet e fjalëve nga gjuhë të tjera dhe "bastardimet" e formave autoktone të saj. Statistikat e Majerit janë pak bindëse, sepse numri i fjalëve të gjuhës shqipe që mblodhi ai është shumë i vogël. "Unë vetë, bie fjala, kam qenë dëshmitar i zhdukjes dhe zëvendësimit të natyrshëm të shumë fjalëve turqisht, që ky dijetar kishte vënë re në gjuhën shqipe", thotë Bukart. Të njëjtin mendim ndan edhe gjuhëtari i madh danez, Holger Pedersen, duke e quajtur gjykimin e Mejerit shumë në sipërfaqe. Pederseni mendonte se për të provuar diçka duhet që më parë të kesh mbledhur të gjithë fjalorin e gjuhës shqipe dhe madje as kjo nuk do të mjaftonte. "Sa është në të vërtetë numri i fjalëve me origjinë autoktone në gjuhën franceze? Dhe a mund të konsiderohet bastardim shndërrimi që u është bërë nga kjo gjuhë fjalëve të latinishtes?", pyet Bukart. Për të kjo shprehje nuk ka kuptim. Ndoshta është vetë shpirti i gjuhës që arrin t‘i shndërrojë plotësisht fjalët e marra nga gjuhët e tjera. "Gjuha shqipe ka pranuar një numër mjaft të madh fjalësh të huaja ‘shkencore‘, të cilat nga ana e tyre janë të njëjta në të gjithë Evropën, çka e lehtëson mjaft shkëmbimin e ideve", thotë Bukart. "Asnjë prej atyre që janë familjarizuar me gjuhën e gjallë shqipe dhe që zotërojnë njohuri shkencore për strukturimin e saj, nuk mendon se ajo është gjuhë e përzier. Ashtu si të gjitha gjuhët e botës edhe ajo ka thithur fjalë të huaja. Por gjuha shqipe ka pësuar një zhvillim të vetin të mirëfilltë, që e ka bërë atë të jetë sot një gjuhë e bukur, plot mundësi dhe që duhet të përbëjë krenari për ata që e flasin, duke qenë instrumenti i shenjtë i kulturës së kombit shqiptar", thotë Pedersen. Interesante janë dhe mënyra sesi Bukart kërkon të shpjegojë dy dialektet themelore të kësaj gjuhe. Atë të veriut, gegërisht dhe atë të jugut, toskërisht. Por të dyja këto dialekte ndryshojnë shumë më pak mes tyre, krahasuar me dy dialekte çfarëdo në Francë. "Qeveria shqiptare, si çdo qeveri e re në fuqi, priret që gjithçka ta rregullojë me dekrete, ashtu siç bënte emërtimet administrative, të krijojë edhe një gjuhë kombëtare", thotë Bukart. Sipas tij, fati i veçantë i Shqipërisë, ose më mirë i asaj çka mbetet nga ky vend, është se ajo ka dy qendra të kulturës, të cilat gjenden që të dyja në kufi dhe në dy pole të kundërta: Shkodra në veri dhe Korça në juglindje. Secili prej qyteteve lufton për të fituar epërsinë gjuhësore, sepse as që mund të mendohej të ishin kryeqytete politike të vendit. Një element që vë re Bukart, është se shkrimtarët toskë apo gegë nuk janë aspak të gatshëm të heqin dorë nga dialekti i tyre i pastër, qoftë për një gjuhë të ndërmjetme të krijuar artificialisht, apo qoftë për dialektin e Elbasanit. Ai merr rastin e Lumo Skëndos, të cilin e quan një nga shkrimtarët më prodhimtarë të kohës. Në revistën "Hylli i Dritës", të françeskanëve, ai shkruante gjithnjë në toskërisht dhe nuk druhej se duke vepruar kështu mund të çorientonte lexuesit e tij. Sipas tij, vetëm Dhimitër Berati është partizan i njësimit të gjuhës. Shqetësimin për mospërdorimin e gjuhës kombëtare nga ana e shkrimtarëve Bukart do t‘ia përcillte dhe vetë Gjergj Fishtës, të cilin do ta kishte mik gjatë kohës që jetoi në Shqipëri. "Në agimin e një letërsie, më tha At Fishta, vetëm poetët janë ata që mund të krijojnë gjuhën letrare, duke huazuar nga thesari i pasur i dialekteve të popullit format gojore që me saktësinë, pasurinë kuptimore dhe tingëllimin që kanë, u krijojnë më mirë një ide apo perceptim. Gjuha nuk mund të krijohet me dekrete. Ne do të na duhet të presim lindjen e një poeti të madh të Shqipërisë, i cili me forcën e jashtëzakonshme të gjenisë së tij ndoshta do t‘u imponojë të gjithëve gjuhën që ka krijuar vetë. Italia ka ruajtur për një kohë të gjatë shumë dialekte letrare. Nëse atje dialekti toskan u imponua si gjuhë kombëtare, kjo nuk ndodhi as për arsye politike dhe as për arsye praktike, por pikërisht për shkak të gjenisë së Dantes", thotë Fishta. Ai ishte i bindur se një rivalitet midis shkrimtarëve gegë dhe toskë nuk mund të jetë veçse frytdhënës për letërsinë shqipe. "Le të presim, të punojmë dhe të shpresojmë. Unë kam besim të thellë që populli ynë i mrekullueshëm do të nxjerrë së shpejti shkrimtarin që do ta na japë edhe ne gjuhën tonë", thotë Fishta. Bukart na jep një tablo të gjallë të një periudhe ende jo shumë të plotë të letërsisë shqipe, jo vetëm rrëfimin e debateve të kohës, siç ishte ai i njehsimit të gjuhës, por edhe duke na treguar disa tipare të personazheve letrare më të njohur të atyre viteve. Ja si i përshkruan ai Gjergj Fishtën, Faik Konicën, Mithat Frashërin, Fan Nolin. "Lumo Skëndo (Mithat bej Frashëri), përfaqësues i vendit në Athinë, ish-kryetar i Kongresit të Manastirit, është një shkrimtar prodhimtar dhe i temave të larmishme. Ai përbën një katalog vërtet special. Unë besoj gjithashtu se ai është një ndër ata që kanë futur në gjuhën shqipe numrin më të madh të fjalëve abstrakte apo teknike".

"Faik Konica, prozator tosk, po ashtu kryetar i federatës së shqiptarëve, "Vatra", në Amerikë, ka shkruar aq shumë sa dhe Lumo Skëndo. Përkthyes, eseist, përshtatës dhe kritik, ai është gjithashtu një njeri me kulturë tejet evropiane".

"Fan Noli, kryepeshkop ortodoks, autonom i Korçës dhe tani që po shkruaj, Kryeministër. Ai është mbi të gjitha një amator me ironi të hidhur. Ai është gjithashtu një historian i vërtetë, që ka shkruar veprën e parë sipas një metode vërtet shkencore, ‘Historinë e Skënderbeut‘. "Luigj Gurakuqi, siç mendoj unë, nga më të mirët e ndoshta më i miri prozator shqiptar, të paktën i dialektit geg, një ndër ata që e zotëron gjuhën mjaft mirë që më vonë do të bëjë emër. Gjergj Fishta, françeskan, me origjinë nga një familje fshatare e Zadrimës, paraqet edhe prototipin e racës së vet: i fortë, i qeshur, i rrëmbyer, me një ironi njëkohësisht të hidhur e tejet të hollë dhe në tërësi jashtëzakonisht pasionant".

Konstatimet e Bukart na grishin sot përfytyrimet për këta shkrimtarë që hodhën bazat e letërsisë sonë… Edhe pse e quante veten thjesht një vëzhgues, në analizën e Bukart gjejmë edhe kritika. Duket se një nga shkrimtarët që ai ka dashur dhe kritikuar pak më shumë, është miku i tij, Fishta.

Ky studim i ardhur tashmë në shqip, nën përkthimin e Sokol Haxhimusajt dhe nga shtëpia botuese, "Dituria", është botuar për herë të parë në vitin 1921, në Francë. Shkrimtari i njohur, Luan Starova, do ta gjente këtë libër në Parisin e viteve ‘90-të, duke gjurmuar historinë e familjes së tij. Në vendin e bukinistëve të Senës, në parajsën e paimagjinuar të Borhersit, ai do të zbulonte Zhak Bukartin, i cili do t‘ia bënte më të bukura ditët në Paris, dhe do t‘i jepte një përfytyrim më të saktë të paraardhësve të tij letrarë.

This article was originally published at http://www.gazeta-shqip.com/
All rights reserved.